Nederlandse Mycologische Vereniging,Paddenstoelenonderzoek Nederland
Dagelijks verzorgt Nature Today een digitale Nieuwsbrief net daarin vaak hele leuke wetenswaardigheden uit de natuur. Dit keer onder meer een verhaal over IJshaar. Helemaal passend bij de huidige weersomstandigheden. Een prachtig natuurverschijnsel dat hieronder op duidelijke wijze wordt uitgelegd. We willen deze pagina onze lezers delen.
De weersomstandigheden voor de vorming van ijshaar zijn de afgelopen tijd en ook nu nog gunstig. Voor dit bijzondere fenomeen kun je het beste in de vroege ochtend in beukenbossen zoeken terwijl het vriest, niet te hard waait en de luchtvochtigheid hoog is. Meerdere soorten schimmels zijn in staat om dit fraaie schouwspel te laten ontstaan.
Het vriest een aantal graden, het waait niet te hard en de luchtvochtigheid is hoog. Een ideaal recept voor de vorming van ijshaar. De omstandigheden voor dit bijzondere fenomeen luisteren heel nauw. Het mag niet te hard vriezen en de luchtvochtigheid mag niet te laag zijn, want dan daalt de stofwisseling van de schimmel en wordt er geen water geproduceerd. Als het te hard waait, dan waaien de ‘haren’ zo stuk.
IJshaar (Bron: Johan Bolhuis)
Hoe wordt ijshaar gevormd?
In het hout, waarin het mycelium van de schimmel actief bezig is met het verteren van hout, komt warmte vrij. Dit proces gaat door tot circa -5 graden Celsius en het zorgt ervoor dat het hout niet bevriest. Naast warmte komt er bij dit proces ook water en koolstofdioxide vrij, dat naar buiten geperst wordt door de mergstralen van het hout. De mergstralen hebben een doorsnede van gemiddeld zo’n 0,012 millimeter. Het water bevriest direct bij het naar buiten treden. Zolang dit proces door blijft gaan, groeien de haren van onderaf.
IJshaar kan alleen onder zeer specifieke omstandigheden, door verschillende soorten schimmels, worden gevormd. Niet alleen het Rozeblauwig waskorstje, Exidiopsis effusa, maar ook andere soorten trilzwammen zijn in staat ijshaar te veroorzaken, zoals de Gele trilzwam, Tremella mesenterica, Zwarte trilzwam, Exidia plana, en zelfs enkele winteractieve Ascomyceten (zakjeszwammen). Het is niet ondenkbaar dat nog meer soorten schimmels en lagere schimmels dit fenomeen teweeg kunnen brengen. Trilzwammen kun je veelal in de winter vinden, ze zijn goed bestand tegen vorst en droogte. Als het droog is, verschrompelen ze. Zo kunnen ze maanden overleven. Als het later regent of de luchtvochtigheid stijgt, nemen ze weer vocht op en gaan door met groeien en het vormen van sporen, alsof er helemaal niets is gebeurd.
Waar heb je de meeste kans op ijshaar?
Je kunt het beste in beukenbossen zoeken naar dit winterfenomeen, daar heb je de grootste kans om ijshaar te vinden. Je ziet het vooral op dode takken waarvan de schors nog maar kortgeleden losgelaten heeft. Niet alleen op beukenhout, maar ook op eikenhout zou je het kunnen aantreffen. In Noord-Amerika wordt het ook gevonden op Els en Esdoorn. Er zijn geen meldingen van ijshaar op naaldhout bekend, maar aangezien naaldhout geen mergstralen bezit, is het aannemelijk dat het niet bij naaldhout aangetroffen kan worden.
De ijsharen zien er niet uit zoals rijp, maar als lange, gekromde draden die per stuk heel dun zijn. Omdat er zoveel bijeen zijn, vallen ze van verre op. Ze kunnen wel heel lang worden, in uitzonderlijke gevallen tot 20 centimeter lang. Wil je graag ijshaar zien, ga dan wel vroeg op pad, want zodra er zonnestralen op het ijs schijnen, verdwijnt het als sneeuw voor de zon.
Timelapse van de vorming van ijshaar (Bron: Andreas)
Mysterieus fenomeen
De alleroudste beschrijving van ijshaar komt uit 1833. Toentertijd had men dit fenomeen al waargenomen en ontdekt, maar men begreep nog niet waardoor het werd veroorzaakt. In 1985 werden proeven gedaan door een meteoroloog met verschillende stukken hout. Hoewel alle voorwaarden voor het vormen van ijshaar werden beschreven, bleef de oorzaak ongewis. In 2005 verscheen een eerste, sluitende verklaring dat bepaalde schimmels ten grondslag liggen aan dit fenomeen.
Hoe meld je ijshaar (niet)?
Als je voor het eerst ijshaar vindt, dan is dat heel speciaal! Veel mensen willen dan ook graag melden dat ze ijshaar gevonden hebben. Maar dat is best lastig, want het is niet te bepalen welke schimmel in het stuk hout verantwoordelijk is voor het ijshaar. Het mycelium zit diep in het hout en op het moment van vorming hoeft er zelfs geen vruchtlichaam aanwezig te zijn. Soms komen er meerdere trilzwammen en andere soorten op een en dezelfde tak voor waar ijshaar op zit. Zoals eerder beschreven, kan een heel scala aan schimmels ijshaar veroorzaken. Het is dus niet mogelijk om dit fenomeen op te geven.
Daarom zeggen wij: verwonder en geniet vooral!
Meer informatie
- Lees meer over ijshaar op de website van Paddenstoelenonderzoek Nederland.
Tekst: Ronald Morsink, Paddenstoelenonderzoek Nederland
Beeld: Inge Somhorst; Johan Bolhuis; Andreas
